Alışveriş Bağımlılığı Nedir? Neden Olur? Nasıl Baş Edilir?

Alışveriş Bağımlılığı Nedir?

Modern tüketim kültüründe alışveriş, yalnızca ihtiyaçları karşılamaya yönelik bir davranış olmaktan çıkmış; bireylerin duygusal durumları, benlik algıları ve sosyal çevreleriyle yakından ilişkili bir hale gelmiştir. Kısa süreli rahatlama sağlayan bu davranış, kontrol edilemez bir dürtüye dönüştüğünde psikolojik, sosyal ve ekonomik açıdan yıpratıcı bir bağımlılık türüne dönüşebilmektedir.

Alışveriş bağımlılığı; kişisel ve ailevi problemlere sebep olan, tekrarlayan, dürtüsel ve aşırı satın alma davranışı olarak tanımlanmaktadır. Bu bağımlılık türü, sıkıntı ya da değersizlik duygularına eşlik eden aşırı alışveriş bilişleri ve satın alma davranışı ile karakterizedir (Yılmazoğlu, 2018).

Günümüzde bireyler yalnızca ihtiyaç duydukları ürünleri satın almak için değil; modaya uyum sağlamak, popüler hissetmek ve başkalarını taklit etmek gibi sosyal nedenlerle de alışverişe yönelmektedir (Odabaşı, 2006; Yılmazoğlu, 2018).

Tarihsel Bir Bakış: Yeni Bir Sorun mu?

Alışveriş bağımlılığı klinik olarak ilk kez 20. yüzyılın başlarında Bleuler ve Kraepelin tarafından patolojik bir bozukluk olarak tanımlanmıştır (Tamam, Diller & Özpoyraz, 1998; akt. Yılmazoğlu, 2018). 

Bu sorun, baskın bir şekilde satın alma güdüsü hissettirmesi ve dizginlenememesi nedeniyle zamanla bireyi sosyal ve mali yönden olumsuz sonuçlarla karşı karşıya bırakmaktadır (Frost ve ark., 1998; akt. Yılmazoğlu, 2018).

Kavram için zaman içerisinde farklı terminolojiler de geliştirilmiştir:

• Satın alma manisi (oniomani), 
• Kompulsif tüketim, 
• Dürtüsel satın alma, 
• Satın alma bağımlılığı ve kompulsif satın alma (Yılmazoğlu, 2018).

Çevrimiçi Alışveriş Bağımlılığı Nedir?

Çevrimiçi alışveriş bağımlılığı, bireyin kontrol edilemeyen bir alışveriş dürtüsüyle hareket ederek, alışveriş için yaşamının diğer alanlarını bozacak kadar çok zaman ve çaba harcaması olarak tanımlanmaktadır (Aslan, 2023).

Bu bağımlılık türünü problemli satın alma, kompulsif alışveriş ve internet bağımlılığı ile ilişkilendiren çalışmalar bulunmaktadır (Aslan, 2023). Araştırmalar, bireylerin çevrimiçi alışverişi çoğu zaman bir ürün ya da hizmete sahip olmaktan çok, olumsuz duygularını bastırmak ya da onlardan kaçınmak amacıyla gerçekleştirdiğini göstermektedir (Aslan, 2023).

Alışveriş Bağımlılığı Neden Oluşur?

Bireyleri bağımlılığa sürükleyen birçok tutum ve davranış için geçerli olduğu gibi, internet, oyun ve çevrimiçi alışveriş gibi yeni nesil bağımlılıkların altında da pek çok psikolojik yoksunluk, eksiklik ya da bozukluk bulunabilmektedir (Aslan, 2023).

Alanyazında alışveriş bağımlılığı ile ilişkili olarak şu değişkenler öne çıkmaktadır:

• Can sıkıntısı, 
• Yalnızlık, 
• Ait olma ihtiyacı, 
• Yaşam doyumu, 
• İyi oluş,
• Öz kontrol ve benlik saygısı (Aslan, 2023).

Özellikle ‘’benlik saygısı’’, alışveriş bağımlılığı çalışmalarında önemli bir değişken olarak ele alınmaktadır. Araştırmalar, alışveriş bağımlısı bireylerin daha düşük benlik saygısına sahip olduğunu ve bu bireylerin ürün satın alarak kendilerini daha değerli hissetmeye çalıştıklarını göstermektedir (Aslan, 2023).

Alışveriş Bağımlılığıyla Nasıl Baş Edilir?

Alışveriş bağımlılığı, uygun psikoeğitim ve davranışsal müdahalelerle kontrol altına alınabilen bir davranışsal bağımlılık türüdür. Bu süreçte temel hedef, bireyin satın alma dürtüsünü tetikleyen içsel ve dışsal etkenleri fark etmesini sağlamak ve işlevsel baş etme becerileri geliştirmektir.

İlk adım, alışveriş davranışını ortaya çıkaran “duygusal tetikleyicilerin” belirlenmesidir. Araştırmalar, bireylerin çoğu zaman stres, kaygı, yalnızlık ve değersizlik duygularıyla baş etmek amacıyla alışverişe yöneldiğini göstermektedir (Aslan, 2023). Bu nedenle kişi, “Ne zaman alışveriş yapma isteği duyuyorum?” ve “Bu isteğin öncesinde hangi duyguyu yaşıyorum?” sorularına dürüst yanıtlar vermeyi öğrenmelidir.

İkinci olarak, “dürtü kontrolünü güçlendirmeye yönelik davranışsal stratejiler” önem taşımaktadır. Bu kapsamda, satın alma öncesinde “24 saat kuralı” uygulanması, bireyin anlık dürtülerle hareket etmesini engelleyerek daha bilinçli kararlar almasına yardımcı olur. Aynı zamanda alışveriş listesiyle hareket etmek ve plansız harcamalardan kaçınmak, davranışın sınırlandırılmasında etkili yöntemler arasında yer almaktadır.

Üçüncü olarak, “finansal farkındalık” geliştirilmesi gerekmektedir. Aylık gelir–gider dengesini gösteren bir bütçe planı oluşturmak, kredi kartı kullanımını sınırlandırmak ve harcamaları kayıt altına almak, bireyin maddi sonuçlarla yüzleşmesini sağlayarak davranış üzerinde denetim kurmasına yardımcı olur. Özellikle kredi kartlarının “para harcamıyormuş hissi” yaratmasının, aşırı ve kontrolsüz tüketime zemin hazırladığı vurgulanmaktadır (Aslan, 2023).

Dördüncü olarak, alışverişin yerine geçebilecek “alternatif haz ve rahatlama kaynakları’’ geliştirilmelidir. Spor yapmak, sanatsal faaliyetlerle uğraşmak, sosyal ilişkileri güçlendirmek ve mindfulness temelli gevşeme egzersizleri uygulamak, bireyin olumsuz duygularını düzenlemesine ve alışveriş dışı baş etme yolları kazanmasına katkı sağlar.

Son olarak,”bilişsel yeniden yapılandırma” çalışmaları sürecin önemli bir parçasıdır. Kişi, “Buna sahip olmazsam eksik kalırım”, “Alışveriş yaparsam rahatlarım” gibi işlevsel olmayan düşüncelerini fark etmeli ve bunları daha gerçekçi ve sağlıklı düşüncelerle değiştirmeyi öğrenmelidir. Bu yaklaşım, Bilişsel Davranışçı Terapi’nin temel ilkeleriyle örtüşmekte olup, davranış bağımlılıklarının tedavisinde etkili olduğu gösterilmiştir.

Alışveriş Bağımlılığının BDT Tedavisi

Alışveriş bağımlılığı, uygun psikolojik müdahalelerle üstesinden gelinebilen bir davranışsal bağımlılık türüdür. Alanyazında yer alan araştırmalar, özellikle Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) yaklaşımının davranış bağımlılıklarının tedavisinde etkili olduğunu göstermektedir.

BDT sürecinde, bireyin satın alma dürtüsünü tetikleyen durumlar belirlenir; kişi bu durumlarla karşılaştığında satın alma davranışını erteleme ve engelleme becerileri geliştirir. Ayrıca birey, kaygı gibi baş etmekte zorlandığı duygulardan alışveriş yaparak kaçınmak yerine bu duyguları düzenlemeyi öğrenir ve duygulara karşı tolerans geliştirir.

Bu süreçte kişi stres yönetimi ve etkili problem çözme becerileri kazanır; edindiği bu becerileri terapi sonrasında da kullanmaya devam ederek kalıcı iyileşmeyi sağlar.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalıdır?

Eğer alışveriş davranışı bireyin:

• Maddi durumunu ciddi biçimde zorluyorsa,
• Sosyal ilişkilerini ve günlük işlevselliğini bozuyorsa,
• Kendi kontrolüyle sınırlandırılamıyorsa, bir ruh sağlığı uzmanından destek almak önemli ve koruyucu bir adım olacaktır. Uygun terapi desteğiyle birey; dürtü kontrolü, duygu düzenleme, stres yönetimi ve etkili problem çözme becerileri kazanarak kalıcı iyileşme sağlayabilmektedir.

Sonuç

Alışveriş bağımlılığı, çoğu zaman bireyin karşılanmamış psikolojik ihtiyaçlarının bir yansımasıdır. Bu durum bir karakter zayıflığı olarak değil, ele alınabilir bir psikolojik süreç olarak değerlendirilmelidir. Benlik saygısı, duygusal düzenleme becerileri ve dürtü kontrolü üzerinde çalışılması, bu bağımlılık döngüsünün kırılmasında temel rol oynamaktadır (Aslan, 2023; Yılmazoğlu, 2018).

Kaynakça

• Aslan, M. (2023). *Benlik Saygısı ve Kontrolsüz Kredi Kartı Kullanımının Çevrimiçi Alışveriş Bağımlılığı Üzerine Etkisi*. Bağımlılık Dergisi, 24(1), 1–11. 
• Yılmazoğlu, D. (2018). *Narsisizm ile Alışveriş Bağımlılığı Arasında Bir İlişki Var mı?* Business and Organization Research, Safranbolu / Karabük.