Öz Tutarsızlık Nedir? Davranışlarımızı Nasıl Etkiler?

Öz Tutarsızlık Nedir?

İnsanlar çoğu zaman kendileri hakkında belirli beklentilere sahiptir. Kim olmak istediklerine, nasıl biri olmaları gerektiğine veya gerçekte kim olduklarına dair zihinsel temsiller oluştururlar. Ancak bu temsiller her zaman birbiriyle örtüşmeyebilir. İşte psikolojide bu durum öz tutarsızlık kavramıyla açıklanır.

Öz tutarsızlık, bireyin gerçekte olduğu kişi ile olmak istediği veya olması gerektiğini düşündüğü kişi arasındaki farkı algılaması durumudur. Bu kavram sosyal psikolog E. Tory Higgins tarafından geliştirilen Self Discrepancy Theory (öz tutarsızlık kuramı) ile açıklanır.

Öz Tutarsızlık Kuramı

Öz tutarsızlık kuramına göre bireylerin benlik algısı üç temel boyuttan oluşur:

• Gerçek Benlik (Actual Self): Bireyin kendisini şu anda nasıl gördüğüdür.
• İdeal Benlik (Ideal Self): Bireyin olmak istediği kişi ile ilgili beklentileridir.
• Olması Gereken Benlik (Ought Self): Toplumun veya kişinin kendi ahlaki standartlarının belirlediği olması gereken kişi imajıdır.

Bu benlik temsilleri arasında oluşan farklar bireyde psikolojik gerilim yaratabilir. Kurama göre bireyin gerçek benliği ile ideal veya olması gereken benliği arasındaki fark büyüdükçe duygusal rahatsızlık ve psikolojik stres ortaya çıkabilir.

Öz Tutarsızlık Hangi Duygulara Yol Açabilir?

Araştırmalar öz tutarsızlığın farklı duygusal sonuçlara yol açabileceğini göstermektedir.

Gerçek Benlik – İdeal Benlik Tutarsızlığı

Bu durumda kişi olmak istediği kişi olamadığını hisseder. Bu durum:

• Hayal kırıklığı,
• Mutsuzluk,
• Değersizlik hissi,
• Depresif duygular gibi duygulara neden olabilir.

Gerçek Benlik – Olması Gereken Benlik Tutarsızlığı

Birey kendisinden beklenen sorumlulukları yerine getirmediğini düşündüğünde ise:

• Suçluluk,
• Kaygı,
• Korku,
• Utanç gibi duygular yaşayabilir.

Öz Tutarsızlık Davranışlarımızı Nasıl Etkiler?

Öz tutarsızlık yalnızca duygusal bir deneyim değildir; aynı zamanda bireyin davranışlarını da etkileyebilir. Araştırmalar bireylerin bu tutarsızlığı azaltmak için çeşitli stratejiler geliştirdiğini göstermektedir.

Bunlar arasında:

• Kendini geliştirmeye çalışmak.
• Yeni beceriler kazanmak.
• Davranışlarını değiştirmek.
• Dikkatini başka alanlara yöneltmek gibi yöntemler bulunur.

Bazı durumlarda bireyler bu psikolojik rahatsızlıkla baş etmek için telafi edici davranışlar geliştirebilir. Örneğin kişi eksik gördüğü bir özelliğini telafi etmek için sembolik veya sosyal davranışlar sergileyebilir.

Öz Tutarsızlık Günlük Hayatta Nasıl Görülür?

Öz tutarsızlık aslında günlük yaşamda oldukça sık görülen bir durumdur.

Örneğin:

• Başarılı bir öğrenci olmak isteyen ancak derslerine yeterince çalışamadığını düşünen bir kişi.
• Sosyal olmak isteyen fakat kendini çekingen hisseden biri.
• Sağlıklı yaşamak isteyen fakat bunu sürdüremeyen bir birey bu tür tutarsızlıkları deneyimleyebilir.

Bu tür deneyimler bireyin kim olmak istediği ile gerçekte kim olduğu arasındaki farkı fark etmesine neden olur.

Öz Tutarsızlık Her Zaman Olumsuz Mudur?

Öz tutarsızlık genellikle olumsuz duygularla ilişkilendirilse de bazı durumlarda kişisel gelişim için bir motivasyon kaynağı da olabilir.

Bireyler bu farkı fark ettiklerinde:

• Kendilerini geliştirmek.
• Teni beceriler öğrenmek.
• Hedeflerine ulaşmak için daha fazla çaba gösterebilir.

Bu nedenle öz tutarsızlık, doğru şekilde ele alındığında bireyin kendini geliştirmesine yardımcı olabilecek bir farkındalık süreci olarak da değerlendirilebilir.